SAMSUN’da ilk yerleşmeler tarih öncesi dönemlere kadar uzanmaktadır.İlk yerleşmenin Samsun"un 14 km doğusunda Tekkeköy"ün hemen güneyinde yer aldığı tespit edilmiştir. Buradaki mağaralarda düz yerleşim yerlerinde yapılan kazılarda PALEOLİTİK (eski taş devri-M.Ö.600,000-10,000) ve MEZOTOLİK (orta taş devri-M.Ö.10,000-8,000) çağa ait eserler bulunmuştur.

Samsun"un bilinen en eski halkı FASKALAR’dır. Son tunç çağında (M.Ö.1600-1200) bu bölgede yabani bir kavim olan Faskaların oturduğu Hitit yazılı kaynaklarından da alınmıştır. Faskaların, Mert Irmağı ağzında bugün Dündar Tepe ve Öksürük Tepe olarak bilinen yerde bir site kurdukları ileri sürülmektedir.

“Samsun ve Karadeniz’in kıyıları” coğrafi konumu nedeniyle bu kıyıları ele geçirmek isteyen bir çok koloninin saldırısına uğramıştır.

Önce Frigler’in egemenliğin giren bölge (M.Ö.1182),M.Ö.7.yy "ın ilk çeyreğinde Frig Devleti’ni yıkan Kimmerler’in eline geçmiştir. M.Ö.8.yy. ortalarında Anadolu da Yunan Kolonileri kurulmaya başlanmıştı. Karadeniz kıyılarında en çok koloni kuran İon şehir devletlerinden Miletos (Millet) lulardır.

Grekler (Yunanlılar) Samsun yöresine geldiklerinde, Kızılırmak" ın batısındaki bölgede Paphlagonlar dedikleri halk yaşamakta, Themiskyra" dan (Terme) doğuya doğru ise “Amazonlar; Khalybler, Tibarenoslar ve Mossynoikoslar” adı verilen halk toplulukları bulunmaktadır.

Antik kaynakların belirttiğine göre bu günkü Samsun"un kuzey batısında Kara Samsun denilen yerde, Enete adı verilen küçük bir site bulunmaktaydı. Bu yerleşme M.Ö.6.yy başında Miletoslular tarafından zapt edilerek kolinize edilir ve yeniden inşası yapılarak Amisos adı verilir.

Bu çağlarda şehir pek çok defalar el değiştirmiştir. M.Ö.5, yy"da Atinalılar; M.Ö. 4. yy"da önce Persler daha sonra da Makedonyalılar (Büyük İskender) egemen olmuştur. MÖ 331"de Büyük İskender Amisos"u bağımsız şehir olarak ilan etmiştir.

Amisos M.Ö. 3.yy"ın ortalarında merkezi Amasya"da olan Pontus Devleti"nin sınırları içersine girmiştir. Amisos Pontus Kralı Mithridates VI. zamanlarında (M.Ö. 120.-M.Ö. 63) en parlak dönemini yaşamıştır.

Pontus krallığı ile Roma İmparatorluğu arasında uzun süren savaşlar esnasında şehir Pontuslular’la, Romalılar arasında el değiştirmiştir. Ancak M.Ö. 47"de Sezar"ın Zile yakınlarında Pontus ordularıyla yaptığı savaş sonunda Amisos kesin olarak Roma egemenliğine girmiştir. Bu savaş sonucu kısa surede kazandığı zaferi yüceltmek için Sezar "geldim, gördüm, yendim" (veni,vidi,vici) şeklinde o meşhur sözlerini söylemiştir. Caesar "Amiso’ a bağımsızlığın vermiştir.

395"de Roma İmparatorluğunun Batı- Doğu olmak üzere ikiye ayrılması ile Amisos Şehri Doğu Roma (Bizans) toprakları içinde kalmıştır. Müslümanlığın doğuşundan sonra 634-635 lerde Bizans" a İslam seferleri başlamıştır.

863"de Malatya Emiri Ömer.B.Abdullah Amisos"u fethetmiştir. Ancak seferden dönerken Müslümanlar ağır bir yenilgi almışlardı. Müslümanların Bizans"a karşı düzenlediği seferler 1000 yıllarına kadar aralıklarla devam etmiştir.

1000 yıllarının ilk yarısında artık Bizans Anadolu’daki eski üstünlüğünü kaybetmiş durumdadır Hristiyanlığın yayıldığı Bizans döneminde “Amisos bir Piskoposluk merkezi” olmuştur.

Yarın: 1000 yılından günümüze Samsun Tarihi